Konu sinemaysa başlangıçta senaryo vardır!

 A. HALUK ÜNAL*  Günümüzün hikâye anlatıcılarının önde gelenlerinden biri de senaryo yazarlarıdır.

Bu gün sinemanın yaşamımızdaki yerine, yaygınlığına, toplumların kültürel yaşamındaki etkisine baktığımızda senaryonun ve senaryo

yazarının önemini, etkisini kolayca anlayabiliriz.

HerTaraf editörü Songül Miftakhov düzenli yazmam için aradığında hem gurur duydum, hem de ürktüm; ta ki, makro meseleler üzerine yazmamın şart olmadığını duyana kadar... Bilirkişilik iddiasında olmasam da benim için varoluşsal kabul edebileceğim sinema sanatına yıllardır verdiğim emeğin, kayda değer bazı fikirleri ve önerileri beslemiş olabileceğini umuyorum. Ayrıca Taraf mutfağına, çok uzun zamandır yoksunluğunu yaşadığımız, okunabilir, gerçek bir gazete ihtiyacımızı karşılamanın yanı sıra, bütün referans noktalarını kaybetmiş politika geleneğimiz ve yeni öğrenmeye başladığımız demokrasi pratiğimiz için de yeni bir dil ve referans noktaları oluşturmaya başladıkları, özellikle de “insan sesi” çıkartmayı başardıkları için teşekkür ederim.

Bence hikâyeler, insanlığın kalbi, bize bırakılmış çok çeşitli ve zengin kültürel mirasın mücevher sandıklarıdır. Bu hazine, insanlığın ortak malı ve temel zenginliğidir. Çünkü, bütün toplumlar kimliğini bu kaynaklarla kurar, biçimlendirir ve yeniden biçimlendirir. Hikâyeciler de yeni nesiller için bu hikâyeleri yeniden ve yeniden yorumlar.

Günümüzün hikâye anlatıcılarının önde gelenlerinden biri de senaryo yazarlarıdır. Bu gün sinemanın yaşamımızdaki yerine, yaygınlığına, toplumların kültürel yaşamındaki etkisine baktığımızda senaryonun ve senaryo yazarının önemini, etkisini kolayca anlayabiliriz.

Burada doğal olarak zihinlerde belirecek olan, sinemada hikâyenin/senaryonun payının ve işlevinin ne olduğu sorusudur sanıyorum.

Bizim bu soruya yanıtımız açık ve net: hikâye/senaryo, her sinema eserinin mimari planı; yaratıcı ve yatırımcılarının arasında akdedilmiş ilk ve en temel kontratıdır.

Burada senaryoyu yazan kişinin, filmin yaratılması sürecinde başka hangi asli roller üstlendiğinin önemi yoktur. Çünkü senaryo yoksa, ortada “realize” edecek, yorumlayacak, alınıp satılacak bir eser de yoktur.

Günümüzde filmlerin iki yüz bin dolarla iki yüz milyon dolar arasındaki bütçeleri düşünüldüğünde ve bu paranın bir araya gelmesinde tek referans noktasının yüz sayfalık dramatik bir metin olduğu hatırlandığında, senaryonun taşıdığı estetik değerin yanı sıra, yaratabildiği katma değer de kolayca görülür.

Bugün Avrupa’da bu gerçeği çok iyi bilen, bu gerçeğin herkes tarafından görülmesi için çaba sarfeden, Türkiyelilerin de arasında olduğu en az dokuz bin senaryo yazarı var.

22 Avrupa ülkesinde kendilerini 30 farklı meslek örgütünde savunan bu yazarlar, 2001 yılında Avrupa Senaryo Yazarları Federasyonu (FSE) çatısı altında birleştiler. Bizim federasyonun farkına varıp, üye olmamızın tarihi ise 2007.

Merkezi Belçika’nın başkenti Brüksel’de olan federasyon yönetimi,biz üye olduktan sonra üç önemli uluslar arası toplantı düzenledi. Bunlardan ilki 2007 yılında Selanik’de yapılan ve üç gün süren konferanstı. Burada Türkiyeli yazarları Neşe Şen ve Ümit Ünal temsil ettiler. İkincisi geçtiğimiz yıl Berlin’de yapılan 8. Kongreydi. Berlin’de meslek örgütümüzü Sedef Ecer temsil etti.

Geçtiğimiz ayın 28’inde de Brüksel’de 9. Genel Kurulumuz yapıldı. Bu yıl da Türkiyeli yazarları ben ve Avrupa temsilcimiz Sedef Ecer birlikte temsil ettik.

Federasyon’un serüvenini bir anlamda AB sürecine benzetmek mümkün. AB ye parelel olarak burada da hızlı bir genişleme süreci yaşanıyor. Son üç yılda bizimle eş zamanlı olarak doğu Avrupa ülkeleri katıldı. Bu yıl son olarak kongrede Polonya’nın katılımı onaylandı.

Üye oluşumuzdan bu yana geçen üç yıllık süre, Avrupa’da senaryo yazarlarının durumu, sorunları, hakları ve kazanımlar için yaptıkları çalışmaların yanı sıra, Avrupa film endüstrisi (sinema/Tv) hakkında çok daha geniş izlenim ve bilgilere ulaşmamızı sağladı.

Tüm bu gözlemlerden en temel çıkarımımızı önce söylemekte yarar görüyorum, Türkiye film endüstrisi uluslararası bir bakışla yönetilmeye başlandığında son derece şanslı ve ülkemize getirisi çok yüksek olabilecek bir konumda. Yeter ki, endüstrinin çizgi üstü karar vericileri, yani biz senaryo yazarları, yönetmenler, müzikçiler ve yapımcılar gelişen teknolojik ve iktisadi süreçleri anlayalım ve gerekli uyumu gösterebilelim.

Ancak böylelikle dar alanda herkesin birbirinin ayağına bastığı bir sistemden herkesin insanca çalıştığı, kazandığı bir sisteme geçebiliriz.

Elbette bütün bu konulara bu yazının sınırları içinde değinmek mümkün değil, ancak bir nokta var ki, değinmeden geçmek doğru olmaz sanıyorum.

Avrupa’da istisnalar hariç bütün film endüstrisi ekmeğini bir süredir televizyonlardan çıkartıyor. Yalnızca sinema filmi yazarak (ya da çekerek) yaşayabilen sanatçı yok.

Dahası tıpkı bizdeki gibi orada da sinemanın bütün sermayesi, yani insan kaynakları, teknoloji ve para sermaye sinema filmlerini, TV film ve dizilerini birlikte üretiyor. Çoğunlukla da televiz-yondan kazandığını sinemaya yatırmaya çabalıyor.

Elbette Avrupa’nın bize göre çok temel bir farkını hatırlatmak gerekir. Avrupa 1929 Bern sözleşmesinin ruhunu AB direktiflerine de egemen kılmayı başarmış. Ve kültür ürünlerinin üretim ve pazarlanmasının otomobil veya mobilya üretimi ve pazarlamasından temelde kategorik olarak farklı olduğunu kabul edip, yasalarını, uygulamalarını buna göre düzenlemiş.

İkinci çok önemli nokta ise çılgın bir hızla gelişen IP TV ve 3G teknolojisi. Ülkemizin etkin bir biçimde 2010’da tanışacağı bu teknolojiler, Dünya’da sinemanın ve televizyon yayıncılığının tüm geleneksel üretim, dağıtım biçim ve mecralarını bitiriyor.

Ama hikâye anlatıcılığını, drama üretimi bitirmiyor, tersine artırıyorve olağanüstü bir biçimde zenginleştiriyor.

Çok açık ki, Avrupa sinemasını ve gelişen süreçleri anlama çabasının yanı sıra; ülkemizdeki durumla diğer ülkeleri kıyaslamak ve kendimizi konumlandırmaya çalışmak zihnimizi en çok meşgul eden noktalardan biriydi.

Sonuç olarak gördük ki, yılda elli altmış film, yüz elli dizi üretimi, yıllık otuz sekiz milyon bilet ve sinema filmlerinde %50 pazar payıyla, en az üye ülkelerin yarıdan fazlasından daha güçlü bir endüstriye sahibiz.

Öte yandan meslek hakları açısından endüstriyel gelişmemizle kıyaslanmayacak kadar kötü bir durumda olduğumuzu anladık. Bütün delegeler de ülkemizdeki rakamsal büyüklük yanında sıfır hakla yaşıyor, 1848 Manchester kapitalizmi koşullarında çalışıyor olmamıza çok şaşırdı.

En genci elli yıllık olan bu örgütler karşısında dört yıl önce kurulmuş iki yüz yirmi üyeli bir meslek örgütü olarak, sunduğumuz raporlara yaptıkları yorum ve verdikleri tepkilerle, örgütsel farkındalık ve performans açısından en az yarısından daha iyi durumda olduğumuzu da gördük.

En önemlisi de bir kez daha emin olduk ki, hükümetin 2009’dan başlayarak Türkiye film endüstrisini eylem planına alması ve stratejik endüstrilerden biri yapma hedefiyle desteklemesi koşulunda, turizmde yaratılan mucizenin sinemamızda da gerçekleşmemesi için bir neden yok.

Dahası hükümeti filan beklemeden üyelerimizin inanması ve gereken çabayı göstermesi kaydıyla bir çoklarının Avrupa endüstrisi için yazmaya başlamasının da önünde aşılmayacak engeller yok.

Ve nihayet en önemlisi hepimizin görmesi gereken bir gerçek; Avrupa’da da hiçbir kesime hakları, bürokrasi ve devlet tarafından altın tepside sunulmamış ve her hak zekâyla, katılımla, çabayla kazanılmış...

* Avrupa Senaryo Yazarları Federasyonu Türkiye Delegesi  halukunal@senaryo.org.tr