Halil Berktay

Brecht’ten ulusalcılara bir öneri

Ulusalcılık inişte ama demokrasi düşmanlığı habire tırmanıyor. Seçim ilkesi bile bombardıman altında. Robert ‘64’lü bir sınıf arkadaşımın, AKP’ye kapatma dâvâsı açılmasından hemen birkaç saat sonra, sevinçten neredeyse zil takıp oynayacak bir mektubundan söz etmiştim (29 Mart ’08). Hâlâ saklıyor, açıp okuyorum. 2007 Temmuz sonuçlarını “kömür, deterjan, yumurta vs. dağıtıp; varoşlara tıktığın garip ve umutsuz çaresiz halkın oyunu şavullamak” ve “his sömürüsü rüşveti ile oy toplayıp, çaktırmadan malı götürmek” diye açıklıyor. Aynı “sadakayla satın alınmış oylar” fikrine, gezindiğim web gruplarında da rastlıyorum. Birkaç yıl önce, misyonerlerin 100 dolar verip Müslümanları Hıristiyan yaptığı iddiası çıkmıştı, biliyorsunuz. O da müminlerden değil, (Rahşan Ecevit gibi) ulusalcılardan kaynaklanıyordu.

İnsanların hem dinî, hem siyasî inançlarını bu kadar kolay satabileceği, herhalde sadece tahsilli orta sınıf faşizmine özgü bir kanaat. Kendi kendilerini aslında azınlık olmadıklarına, kaybetmediklerine ikna edebilmek için başka masallara da başvuruyorlar. Nitekim gene o RA ’64 mektubu, “salt çoğunluk olan yüzde 53”e mensubiyet ile böbürlenirken, internette dolaşıp RA ‘65’lilere gelen bir başka metinde, eşsiz bir seçim sahtekarlığı ifşa ediliyor : 22 Temmuz oyları sayılırken bir bilgisayar hilesiyle bütün sandıklarda AKP’ye önce yüzde 25 yazılmış da, sayım bundan sonra başlamış -- ve kimse bunun farkına varmamış ! Kimisi de “dağdaki çobanın oyuyla benim oyum bir olur mu” diyen Aysun Kayacı’ya felsefî destek arıyor. Nobel ödüllü iktisatçı Amartya Sen, 1999’daki bir makalesinde, demokrasinin artık evrensel bir değer haline geldiğini savunmuştu. Yanılmış -- ama Türkiye’nin garabetini nasıl öngörsün ciddî bilim adamı ? Bizde yığınlar hep cahil ve aldatılmış; dolayısıyla “halka rağmen”cilik (Fatih’ten itibaren Osmanlı tuğra ve sikkelerinde, hattâ en bahtsız sultanlar için dendiği gibi) el muzaffer daima.

Bertolt Brecht’e gidiyor aklım. Hitler iktidara gelirken, son anda, Şubat 1933’te çıktı Almanya’dan. Altı yıl Danimarka’da kaldı. 1939’da İsveç’e oradan Finlandiya’ya geçti. 1941’de Amerika’ya geldi. Savaşın bitiminde, bu sefer Wisconsin Senatörü Joseph McCarthy’nin başlattığı (kendi adıyla anılan) cadı avının hedefleri arasında yer aldı. 30 Ekim 1947’de Kongre Amerikan Aleyhtarı Faaliyetler Komitesi (HUAC) önünde ifade verdi. Hiç Komünist Partisi’ne üye olmadığını söyledi ve hemen ertesi gün Avrupa’ya uçtu.

Kağıt üzerinde, doğruydu dediği; ne ki, 1926’dan itibaren yoğun olarak Marksizme yöneldiği, özellikle Karl Korsch’un etkisinde kaldığı ve kendisini düşünsel bakımdan komünist saydığı da doğruydu. Liberal demokrasinin Hitler canavarını yatıştırma hayallerine tanık olan bu nesiller için komünizm, faşizmin biricik panzehiriydi. Bir süre İsviçre’de yaşadıktan sonra, Batı’da eski Nazilerin itibarlarının iade edilip Soğuk Savaş görevlerine getirilmesi karşısında dehşete kapılan Brecht, 1949’de Doğu Almanya’ya döndü. Kendi tiyatrosu oldu : ünlü Berliner Ensemble. Avusturya vatandaşlığını, yurtdışı banka hesaplarını, telif hakları gelirini korudu. Rejimin vitrinindeki en önemli aydın konumuna yerleşti. Tâ, halk muhalefeti yükselinceye kadar.

Zigzaglı oldu reaksiyonu. İlk başta, 17 Haziran (1953) ayaklanmasının icabında Sovyet tanklarıyla dahi ezilmesini savundu. Aynı gün, parti (SED) Birinci Sekreteri Ulbricht’e yazdığı mektupta, komünist diktatörlüğün insanî bedeli ne olursa olsun korunmasını istedi. Bir süre sonra, ben ne yapıyorum mu dedi ? Silkindi, kendine geldi. Ve ünlü “Çözüm” (Die Lösung) şiirini kaleme aldı (kendi, yeni çevirim) :

17 Haziran ayaklanmasından sonra
Yazarlar Birliği Sekreteri
broşür dağıttırmış Stalin Caddesinde;
dediğine bakılırsa,
hükümetin güvenini yitiren halk
ancak çok çalışır, çabalarsa
bu güvene tekrar nail olabilirmiş.
Ama o takdirde
hükümetin halkı feshedip
kendine yeni bir halk seçmesi
daha kolay olmaz mı acaba ?

Sovyet ve Doğu Avrupa rejimlerini hedef alan bir hiciv, günümüz Atatürkçülerine cuk oturuyor. Biraz düşünün; belki siz de uyanırsınız.



Weimar Türkiyesi’nde diktatörlük ve demokrasi

Bu yazı 1 Mayıs’ta yayınlanacak. Ne acı. 1 Mayıs’ları hatırlıyor ve Solun nereden nereye geldiğine bakıyorum.

1990 civarında komünizm demokrasiyi üretemediği için bitti. Çeşitli ülkelerde Marksizm kökenli Sol, öncelikle bu nedenle derin yara aldı. Bazı örneklerde derhal silindi. Bazı örneklerde ise, hâlâ önünde bir şans var(dı), daha demokratik bir toplum için mücadeleyi gene demokrasi çerçevesinde sürdürebilmesi için. Ama bunun olmazsa olmazı, değişen koşulları görebilmek, yeni dönemi -- bu arada, bizim tanıdığımız ve bildiğimiz anlamıyla Yakınçağ’ın kapanmış ve henüz içeriğini bilemediğimiz, adını koyamadığımız bir tarih çağının açılmış olduğunu -- derinlemesine kavramak(tı).

Bu çağ değişiminin evrenselliği var, tek tek her ülkeye yansıyışı var. Bize özgü bir boyutuna, geçen sefer değinmiştim. Mazower’ın da (Karanlık Kıta) anlattığı gibi, 1950’lerden 80’lere Avrupa’da demokrasi yeniden tanımlandı; daha kapsayıcı bir nitelik kazandı. Öte yandan, Soğuk Savaşın bitimiyle birlikte hem Türkiye’nin Batı için “güvenlik” değeri, hem Batı’nın Türkiye için “güvenlik” değeri düştü. Bu koşullarda, bir yandan, “ara rejim”lere açılmış anti-demokrasi avansları kesildi. Bon pour l’Orient (Şark için hiç de fena sayılmaz) zihniyeti eskidi. Özellikle AB’nin demokrasi ölçütlerine uygunluk arayışı, mazeret ve istisna kabul etmez bir hal aldı. Diğer yandan, ulus-devlet kurucu elitinin, sathın altında, bastırılmış vaziyette bekleyen Batı düşmanlığı hortladı. Askerî-bürokratik kompleks, insan hakları, azınlık hakları, Kıbrıs’a ve Kürt sorununa barışçı çözüm gibi konularda Batı’dan gelen talep veya önerilere çok daha şüpheci davranmaya başladı. Giderek bunları, 19. yüzyılın Düvel-i Muazzama müdahaleciliğinin, ülkeyi bölüp parçalamaya yönelik bir Haçlı komplosunun devamı gibi gördü ve gösterdi. Hele MGK’nın zayıflatılması, TSK özerkliğinin son bulması gibi fikirler karşısında, tamamen zıvanadan çıktı. AB’yi ve AB reformlarını, ulus-devleti hesap verir kılmayı içerdiği ölçüde, kendi egemenliğine yönelik bir tehdit olarak algıladı.

Bütün bunlarla zamandaş bir diğer olay, eski adıyla Üçüncü Dünya’da, isterseniz Güney’de diyelim, bir “kurtuluş ideolojisi” (liberation ideology) olarak Marksizmin bıraktığı boşluğa İslâmiyetin yerleşmesiydi. Benim açımdan bu, herhangi bir değer yargısı içermeyen, nesnel bir saptama; Solun özellikle (a) anti-emperyalizm ve (b) sosyal adalet söylemini, İslâmcı akımların devralış ve sürdürüş biçimlerine işaret ediyor. Pek çok ülkede bu gelişme, toplumun en yoksul, en umutsuz, en ezilmiş ve hırçın kesimlerinden beslenen katı, dogmatik, fanatik, şiddete dayalı İslâmcı akım ve örgütlerde somutlandı. Bu cihad cereyanı, İslâm ülkelerinin sessiz, barışçı çoğunluğunu gölgeliyor. ABD’nin neo-con’larına koz veriyor. Huntington’ın “medeniyetler çatışması”na, “kendi kendini doğrulayan bir öngörü” olma şansı tanıyor.

Ama Türkiye’de öyle olmadı. Kapitalizmin görece gelişmişliği ve yeni bir taşra burjuvazisinin yükselişi temelinde, siyasal tecrübe ve öğrenme süreçlerinden de yararlanarak, çok daha yumuşak, ılımlı, hattâ AB yanlısı bir İslâmcılık ortaya çıktı. İslâmî kökenli, geniş kitlelerle bu dil üzerinden bağlantı kurabilen, Özal deneyiyle de birleşen, muhafazakâr-modernist bir parti yarattı. Şiddete değil demokrasiye başvurdu. Ve son altı yılda, peş peşe üç (iki genel, bir yerel) seçimi, her seferinde daha ezici çoğunluklarla kazandı.

Giderek tıkanan bir ulus-devlet sözleşmesinin askerî-bürokratik kompleksi, kendilerine Atatürkçü diyen elitleri ve bekçileri, buna tahammül edemedi. 1925-27’de ezip dağıttıkları, sonra defalarca tekrar sopaladıkları güçlerle bir kere daha kuşatılmış hissettiler : Kürtler, anılar, liberal ve sol-demokrat aydınlar, üstelik bir de AKP, yani hepsinden daha kitlesel bir “politik İslâm”; arka planda Batı, Avrupa, dünya kamuoyu. Faşizan reaksiyonları, ulusalcılık biçiminde somutlandı.

İşte, siyasetin bu yeniden mevzilenişi çerçevesindedir ki, devlet partisi ile CHP ve MHP uzantıları diktatörlük, AKP ise demokrasi cephesine oturdu.







Taraf- 3 Mayıs 2008
Taraf- 1 Mayıs 2008