BİR KİTAP KAPAĞI

Forster’ın, ‘Ulysses’in bütünü konusundaki yargılarını göz önünde tuttuğumuzda, modern roman konusunda biraz daha ılımlı kalmayı seçtiğini fark ederiz

1968’de, Tünel’deki Hachette Kitabevi yerli yerindeydi. Joyce’un romanının Fransızca çevirisini oradan edinmiştim: Ulysse. Livre de Poche basımı. Sözcüklerin savrulduğu, adeta ‘yapay’ renklerle bezenmiş, dönemi için cesur bir kapağı var. Bu Ulysse aslında 1940’larda Fransızcaya çevrilmiş; Joyce’un gözetiminden geçmiş; ilk önce Editions Gallimard’da yayımlanmış
Çeviri çok uzun yıllar kitaplığımda durdu, yazı masamda durdu, çantamda dolaştı, benimle yolculuklara çıktı. Yalnız ben, işin içinden bir türlü çıkamadım. Yani, Ulysses’in tadına bir türlü varamadım. Oysa, ‘roman sanatı’na dair bütün yazılarda eserin adı geçiyor, yirminci yüzyılın başyapıtları arasında ille anılıyordu Ulysses.
Gerçi James Joyce’tan -Murat Belge’nin harikûlâde çevirisinden- Sanatçının Bir Genç Adam Olarak Portresi’ni okumuştum. Gelgelelim Fransızca Ulysse çetin bilmeceydi. (Şimdi sayfalarını karıştırıyorum, bazı bölümleri işaretlemişim. Herhalde benzeri bir şeyler yazabilmek uğruna. Öyle ya, başka türlü nasıl romancı olacağım?..)
Birkaç yıl sonra mı, yoksa epey sonra mı, Ünal Aytür, E. M. Forster’ın Roman Sanatı’nı dilimize kazandırdı. Hemen okumuş ve enginliğine şaşıp kalmıştım.
Çok sevdiğim Hindistan’a Bir Geçit’in romancısı, dışarıdan değil, içerden bakıyordu: Yenileşen, gömlek değiştiren yirminci yüzyıl romanına kendine özgü anlayışıyla, bir yandan da klasik eserlerin iz bırakmış, handiyse roman sanatının özüne etkimiş tatlarıyla yaklaşmaktaydı.
İşte, Forster’ın, Ulysses’in bütünü konusundaki yargılarını göz önünde tuttuğumuzda, modern roman konusunda biraz daha ılımlı kalmayı seçtiğini fark ederiz. Aşırı yenilikçilik,roman sanatından insan tekini alıp götürecek, hatta silip süpürecek; romancı da kupkuru bir söylemin ‘usta’ tutsağı olup çıkacak...
Forster, şiir ve tarih ‘sıradağları’ndan söz açmaktaydı: Bu sıradağlar, romanın kapladığı alanı kuşatmışlar. Sonra engin deniz de söz konusu. Burada, ‘nasıl’ anlatmak, ‘ne’ anlatmaktan büsbütün yalıtılamaz.
Devam ediyordu E. M. Forster:
“Ben burada yalnızca bir olasılığı belirtmek istiyorum. Eğer, insanoğlunun yaradılışı bir gün değişirse, bireyler kendi kendilerine yeni bir gözle bakmayı başardıkları için değişecektir. Bugün, aralarında romancıların da yer aldığı tektük birkaç kişi, bu yolda çaba harcamaktadır.”
Joyce herhalde o tektük kişilerdendi. Ne var ki, Joyce’un roman anlayışıyla Forster’ınki yine bu noktada ayrılıyordu. Forster, klasik romanın yaşamı dile getirmek gayesinden vazgeçmeye yanaşmamaktadır. Romancı, yaşamın ana sorunlarını daima irdelemek ihtiyacını duyacaktır.
“Ancak” diye ekliyor romancı, “toplumun bütün kurumları, bütün çıkar çevreleri böyle bir arayışa karşıdır. Devletin, din kurumlarının, ailelerin (ekonomik) yönüyle bu değişiklikten bekledikleri hiçbir kazanç yoktur, oysa böyle bir çaba ancak dış yasaklar zayıflarsa ilerleme sağlayabilir.”
Ucundan kıyısından geleneğe bağlılık sürüyor, ama bir dizi karşı koyuşla birlikte.
Yazarın anlayışı çerçevesinde iz sürersek; roman alabildiğine esnek bir tutum içinde, insanlığın gerçekten uygar denebilecek bir düzeye erişebilmesine katkıda bulunmalı. Katkıysa, her şeyden önce, romancının özbeniyle ödeşmesinin sonucunda anlam kazanabilecek. Romancı, kendini de kuşatan kemikleşmiş değer yargılarından, kuralcı kurumlardan ve çıkar çevrelerinden düşünsel tasarımında arınamazsa, alışılmışın dışına çıkanı körü körüne mahkûm etmek zorunda kalacak...
Burada, Forster, Ulysses’e geri dönüyor ve Joyce’un endişesini bu kez büsbütün yadsımaya yanaşmıyor. Yol açan bir eser sayıyor Ulysses’i.
Kırk yıl önce Hachette’ten aldığım kitabı kokluyorum. Livre de Poche’ların bambaşka bir kitap kokusu vardı. Şaşırarak ayırt ediyorum ki, geçen kırk yıl, kitap kokusuna, kâğıt kokusuna ilişememiş.

GündeŞ öner‹ler

Schiller, Hazırlayan ve çeviren: Gürsel Aytaç,  Doğu Batı Yayınları, 2008.