Batı gözüyle laiklik (2)

15/05/2008

Kaldığım yerden devam edeyim, AB yetkililerinin son zamanlarda yaptığı açıklamalarla AKP’ye destek çıktığını iddia edenlere diyorum ki, evet böyle bir tercih var. Bu tercih, sadece AB’nin demokrasi ısrarı ile açıklanabilecek bir şey değil. AB’den kapatma davasını tebrik
etmesi tabii ki beklenemez, demokrasi vurgulu bir tavır alması kadar doğal bir şey de olamaz, ama hepsi bu değil, bırakalım artık AB’ye ‘demokrasi standartları enstitüsü’ muamelesi yapmayı.
AB hayır kuruluşu değil, siyasi bir birlik. Bu siyasi birliğin çok doğal olarak sadece ilkeleri değil, zaman zaman onları gölgede bırakan çıkarları var. AB dış politikasında ana eğilim (özellikle Almanya ve Fransa’da ABD’ye yakın iktidarların başa gelmesiyle) ABD dış politikasının çizdiği hat üzerine oturdu.
AB dış politika çıkarlarının, ABD dış politikasına paralel olarak, özellikle Ortadoğu’da girişilen düzenlemelerde ‘ılımlı Müslüman’ bir müttefik olan Türkiye’ye çok ihtiyacı olduğu ve önem atfettiğini biliyoruz.
Onlar bu ihtiyacı, Türkiye’nin ‘radikal İslamcılığa karşı ılımlı bir alternatif’ ve İslam ve demokrasinin uzlaşabileceğini gösteren bir model olması çerçeve-
sinde açıklıyorlar. Bu gerekçeler kısmen açıklayıcı ama Türkiye’den beklenen, sadece siyasi fotomodellik yapması değil elbette. Afganistan’da, İran’a karşı yürütülen baskılama ve gelecekte muhtemel bir müdahalede, bölgede Lübnan ve Suriye başta olmak üzere yapılmak istenen tüm düzenlemelerde, Türkiye çok önemli bir müttefik. Gerçekçi olup, rolümüzü ne abartalım ama ne de azımsayalım, özellikle Arap dünyasında, Arap olmayan bir aktörün rolü yine de sınırlı, ama Müslüman dünyada, halihazırda sıkı
ABD müttefiki rejimler, ülkeler meşruiyetlerini tüketmiş, kamuoyları gözünde kredilerini tamamen yitirmiş durumda. Bu koşullar altında, İslami kimlikli bir partinin demokratik yoldan iktidara gelmesiyle, Arap dünyasındaki İslamcılara zafer çoşkusu
tattıran bir hükümetin başta olduğu Türkiye’nin
sahne alması son derece işlevsel görülüyor.
AKP kendini ve hatta biz onu ‘muhafazakâr demokrat’ parti olarak tanımlıyor olabiliriz, ancak gerek Batı dünyasında, gerek Ortadoğu’da İslami kimliği öne çıkıyor, öyle algılanıp, değerlendiriliyor ve bu nedenle önemseniyor. Irak konusu başta olmak üzere, İran’a yapılması düşünülen müdahaleler, Suriye’nin İran’dan koparılması, Lübnan’da ABD yanlısı Sünni iktidara destek gibi tüm önemli konularda Türkiye’ye fazlasıyla rol biçilmesi, iktidarda olan partinin İslami kimliği dolayısı ile Müslüman dünyanın kamuoyu nezdinde güvenirliliği olmasıyla ilgili. AB’nin mevcut tavrını, bu tabloyu dikkate almadan değerlendirmek mümkün değil.
O halde, ‘Batı’nın AKP’yi desteklemekte siyasi çıkarı nedir’ sorusunu cevaplamaya çalıştıktan sonra, şimdi ikinci sorumuza gelelim. Peki, bu siyasi çıkar Türkiye’nin çıkarları ile ters düşüyor mu veya neden ters düşsün? Bir kere, Türkiye’de özellikle laiklik söz konusu olduğunda dünyaları birbirinden tamamen farklı iki kesim var. Bir kesim için laiklik konusunda en küçük bir esneme laikliğin tehlikeye girmesi demek, diğerleri için ise (samimi olmak gerekirse) aslında laiklik kendi başına bir değer arz etmiyor, Anayasal bir zorunlukluk olduğu için özenli davranılıyor, hepsi bu. Hal böyle olunca, Batılılar ‘Şu laiklik anlayışınızı biraz esnetin de biz de işimizi görelim’ demeye gelen şeyler söyleyince kıyamet kopuyor.
Hepsi bu kadar da değil, yani Batı’nın Türkiye’ye yüklemeye çalıştığı işlev, sadece
laikliği tartışmaya açmasının ülke içinde gerginlik yaratması ve bir kesimi yanına, diğerlerini karşısına alması açısından sorunlu değil. Ben, ABD dış politika hattını izleyen Batı siyasetinin, Müslüman dünyada Türkiye’ye yüklemeye çalıştığı rolün sorgulanmaksızın kabulünün dış politikamız açısından da son derece sorunlu olduğunu düşünüyorum.
Mevcut hükümetin bu rolü sorgusuz sualsiz üstlendiğini iddia etmiyorum, ama risklerin de
fazla dikkate alındığı izlenimi içinde değilim. Özellikle Başbakan’ın, daha dengeli bir çizgi izlemek kaygısı taşıdığı gibi bir izlenimim var, o nedenle de ‘yangında ilk kurtarılacaklar’ listesinden çıktığını düşünüyorum. İşin bu tarafı fazlasıyla tartışmalı bir konu biliyorum, o halde şimdilik bu konuyu bir yana bıraklım ve tartıştığımız meselelerin tüm boyutlarının dikkate alınması ihtiyacı ve ne kadar çetrefilli olduğunu hatırlatarak bitirelim.

 ‘Batı’ gözüyle laiklik (1)

13/05/2008

Türkiye ilginç bir ülke, dün Batı medeniyetine kuşkuyla bakanlar, Batı’yı yeni fetva makamı ilan etmişken, yine dün Batı medeniyetine iman etmiş olanlar, bazı AB yetkililerinin ‘laiklik’ üzerine, son günlerde basına yansıyan görüşlerine isyan etmiş bulunuyorlar. Aslında konu, ‘Batı medeniyeti’, o medeniyetin insanlığa kazandırdığı değerler falan değil, düpedüz siyasi çıkarlar, bu karmaşa o nedenle yaşanıyor.
Refah Partisi’nin yükselişe geçtiği 90’lı yılların başında, Türkiye’ye üşüşen Batılı gazateci, akademisyen, uzmanların ‘Türkiye, İran olur mu? Bu gidiş tehlikeli bir gidiş midir’ sorularına karşı, bıkıp usanmadan Türkiye’nin, Türkiye’deki İslamcılığın farkını anlatmaya çalışıyorduk. Veya en azından ben bu çaba içindeydim. Refah Partisi’nin görüşlerine katılmıyordum, ancak kısa yoldan ‘gözü dönmüş köktendinciler’ olarak tanımlanmasının haksızlık ve bazı gerçekleri göz ardı etmek olduğunu düşünüyor, bunu anlatmaya çalışıyordum. Sonra öyle bir zaman geldi ki, kendimi çok farklı bir çaba içinde buldum. Bu kez, yine birtakım Batılı gazeteci, akademisyen, uzmanlara Türkiye’de ‘katı laikçiler’ denilen kesimin görüşlerine katılmadığımı ancak bu kesimin kısa yoldan, ‘ayrıcalıklarını korumaya çalışan seçkin bir kesim’ olarak tanımlamanın olayı kavramakta yetersiz kalacağını anlatma çabası içine girdim. Ve çoğu kez muazzam bir dirençle karşılaşmaya başladım. Belli ki, ‘zamanın ruhu’ değişmişti.
Geçtiğimiz yaz İngiltere’de katıldığım bir akademik toplantıda, toplantı öncesi ve sonrası yaptığım sohbetlerde, daha sonra katıldığım başka toplantı ve sohbetlerde, laiklik mitinglerinin belli bir toplumsal tabanı olduğunu falan söylediğimde sık sık ‘devri geçmiş’ Kemalizmi savunan biri muamelesi gördüm. En son Ortadoğu üzerine, resmi görevi de olan ‘Batılı’ bir uzman ile yaptığımız sohbet yine benzer noktalarda kilitlendi, hatta konuşmanın bir yerinde laik kesimin, mesela resmi davetlerde içki ikramı meselesine yavaş yavaş protokolün değişmesi kuşkusu ile baktığını anlatmaya çalışırken, sanki benim derdim içki içmekmiş gibi, (konsolosluk binası kastedilerek) ‘Sizde burada içkinizi içersiniz’ ‘şakası’ ile karşılaşınca donakaldım.
Bilmem tekrar etmeye gerek var mı, ama bir kez daha söyleyeyim, ben öteden beri, laikliğin katı tanımına karşı demokratik bir yorumdan yanayım. Dahası, AKP’nin laiklik karşıtı bir parti olmadığını düşünüyorum. Bu anlamda AB yetkililerinin ifade ettiği görüşlere uzak biri hiç değilim. Benim rahatsız olduğum şey, tavırlarının ilkesel değil, düpedüz siyasi çıkar çerçevesinde şekillenmiş olduğu gerçeği. Yani, kısaca, ‘Bize acilen demokratik Müslüman bir ülke modeli ve müttefiki lazım, muhafazakârlaşmaymış, şuymuş buymuş diye tekerimize taş koymayın’ diye özetlenebilecek tavırları.
Yoksa, geçen seneki laiklik mitingleri, mesela Batı’nın çıkarlarına karşı engel gibi duran bir hükümete karşı yapılmış olsaydı, ‘renkli devrim’ zincirinin devamı gibi bile algılanıp, lanse edilebilirdi. Ben tablonun böyle şekillendiğini düşündüğüm ve/veya gözlemlerim bu yönde olduğu için son günlerde çok tartışma konusu olan Rehn ve Barroso’nun çıkışlarına hiç şaşırmadım.
Bu noktada, ‘Peki nedir ‘Batı’nın ılımlı, demokrat Müslüman ülke modeli üzerinden devreye giren siyasi çıkarları?’ ve ‘Bu siyasi çıkarlar Türkiye’nin toplumsal-siyasal çıkarları ile illa çelişmek zorunda mı?’ şeklinde özetlenebilecek iki önemli soruyu cevaplamaya çalışmamız gerekiyor. Bu konuyu da bir sonraki yazıda açmaya çalışacağım.